...ανατρέπει όσα γνωρίζουμε για τον Τρωικό Πόλεμο
Απεικόνιση του Δούρειου Ίππου σε κορινθιακό αρύβαλλο που ανακαλύφθηκε στο Cerveteri στην Ιταλία |
Ο Τρωικός Πόλεμος, είναι αναμφίβολα μία από τις πιο γνωστές ιστορίες της ελληνικής μυθολογίας. Η ιστορική του αυθεντικότητα ωστόσο, παραμένει στο επίκεντρο της διαμάχης των ακαδημαϊκών για χρόνια. Πρόσφατα, μία αξιοσημείωτη ανακάλυψη από τα αρχεία των Χετταίων, κλονίζει τα θεμέλια της ερμηνείας της μυθικής σύγκρουσης.
Δημοσιευμένη, υπό την επιμέλεια του Michele Bianconi, του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, μία πρόσφατα αποκρυπτογραφημένη πινακίδα, η Keilfischurkunden aus Boghazköi 24.1, καταδεικνύει εντυπωσιακές γραπτές συνδέσεις ανάμεσα στην Εποχή του Χαλκού στην Ανατολία και την επική παράδοση, αποκορύφωμα της οποίας ήταν η Ιλιάδα του Ομήρου.
Για χρόνια, οι ακαδημαϊκοί δεν είχαν καταλήξει σε ένα οριστικό συμπέρασμα σχετικά με την ύπαρξη της πόλης της Τροίας, μέχρι τις ανασκαφές του Ερρίκου Σλήμαν το 1873, οι οποίες την επιβεβαίωσαν. Ωστόσο, το ερώτημα αν ο Τρωικός Πόλεμος πραγματοποιήθηκε, εξακολουθεί να ελέγχεται.
Ορισμένοι ακαδημαϊκοί, πιστεύουν ότι ορισμένα κείμενα των Χετταίων, παρέχουν αποδείξεις που υποστηρίζουν τη διεξαγωγή του Τρωικού Πολέμου. Όμως, τι αποκαλύπτουν τα αρχεία αυτά και πως συνδέονται με τις ιστορίες των ομηρικών επών;
Χάρτης της αυτοκρατορίας των Χετταίων και της Αχιγιάβα (Φωτογραφία: Wikipedia). |
Ο Τρωικός Πόλεμος
Σύμφωνα με αρχαία Ελληνικά κείμενα, ο Τρωικός Πόλεμος ήταν η σύρραξη ανάμεσα στους Έλληνες και τους Τρώες, στη βορειοδυτική άκρη της Ανατολίας. Ο ελληνικός στρατός πολέμησε με αρχιστράτηγο τον Αγαμέμνονα, βασιλιά του Άργους και οι Πέρσες υπό τον ηλικιωμένο Πρίαμο. Ο πόλεμος ήταν μία μεγάλη σύρραξη, με περισσότερα από χίλια πλοία να συμμετέχουν από την Ελλάδα.
Οι Τρώες, δεν πολεμούσαν μόνοι τους, αλλά μαζί με τους πολλούς συμμάχους τους από όλη τη δυτική Ανατολία, ανάμεσα στους οποίους υπήρχαν Λυδοί και Φρύγες. Στη διάρκεια του δεκαετούς Τρωικού Πολέμου, οι Έλληνες επέδραμαν εναντίον διαφόρων πόλεων κατά μήκος της ακτής της Ανατολίας. Η έκταση της σύγκρουσης, κάνει αναγκαία την επιβεβαίωση του πολέμου ως ιστορικού γεγονότος.
Η αυτοκρατορία των Χετταίων και τα αρχεία της
Η αυτοκρατορία των Χετταίων, η οποία κυριάρχησε σε μεγάλο μέρος της Ανατολίας, και κατά τη διάρκεια της παραδοσιακής χρονολόγησης του Τρωικού Πολέμου (περ. 1200 π.Χ.), είναι στο επίκεντρο του ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος στην αναζήτηση στοιχείων για την απόδειξη ότι έγινε ο πόλεμος.
Ανάμεσα στα πιο σημαντικά ευρήματα από κείμενα των Χετταίων, είναι η αναφορά του έθνους των Αχιγιάβα. Γενικά, οι γλωσσολόγοι συμφωνούν πως η ονομασία αυτή παραπέμπει στους Αχαιούς, τον όρο που, στο ομηρικό κείμενο της Ιλιάδας, περιγράφει τους Έλληνες. Τα αρχεία αυτά υποδηλώνουν πως το βασίλειο των Αχιγιάβα ήταν ένα ισχυρό έθνος δυτικά της αυτοκρατορίας των Χετταίων, το οποίο μπορεί να αντιστοιχεί στον Μυκηναϊκό Πολιτισμό.
Ένα από τα πιο σημαντικά αρχεία, είναι η Επιστολή Ταβαγκαλάβα, η οποία χρονολογείται στο 1250 π.Χ. Η επιστολή αυτή, κάνει λόγο για μια διαμάχη με τη Βιλούσα, για την οποία οι περισσότεροι γλωσσολόγοι, συμφωνούν πως είναι το Ίλιον (η Τροία), όπως το περιέγραφαν οι Χετταίοι.
Η πινακίδα των Χετταίων που αποκρυπτογραφήθηκε πρόσφατα (Φωτογραφία: Michele Bianconi) |
Η επιστολή γράφει: “O βασιλιάς των Χετταίων με έπεισε για το πρόβλημα με τη γη της Βιλούσα, και πως εγώ και εκείνος, ήμασταν εχθροί και πρέπει να συμφιλιωθούμε”. Το απόσπασμα αυτό, έχει ερμηνευθεί ως απόδειξη της σύγκρουσης ανάμεσα στους Χετταίους και τους Έλληνες για την Τροία, κάνοντας πολλούς ακαδημαϊκούς να το θεωρήσουν ως επιβεβαίωση του Τρωικού Πολέμου. Η επιστολή ωστόσο, δεν αναφέρει τη χετταϊκή λέξη για τον πόλεμο, αλλά κάνει λόγο γενικά για εχθρότητες.
Η γέφυρα μεταξύ Χετταίων και Ιλιάδας
Η πρόσφατη ανακάλυψη της πινακίδας Keilfischurkunden aus Boghazköi 24.1, προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο στην κατανόηση της αφήγησης του Τρωικού Πολέμου. Το κείμενό της, εκτός από το ότι ενισχύει τη γεωπολιτική δυναμική της ύστερης Εποχής του Χαλκού, παρέχει επίσης ένα άνευ προηγουμένου λογοτεχνικό απόσπασμα που υποδηλώνει ότι μια ντόπια ποιητική παράδοση της Λουβίας που ασχολείται με την πτώση της Τροίας, υπήρχε αιώνες πριν από τον Όμηρο.
Ειδικότερα, η πινακίδα μιλάει για έναν Χετταίο μονάρχη και έναν Παριγιαμούα, πιθανόν έναν τοπικό βασιλιά ή πολέμαρχο από τη Βιλούσα (Τροία). Αναφέρει μια γνωστή προσωπικότητα από τα αρχεία των Χετταίων – τον Αταρσίγια της Αχίγια – και τους γιους του.
Η αφήγηση συμφωνεί με προγενέστερες περιγραφές όπου ο Αταρσίγια απεικονίζεται ως κραταιός ηγέτης των Αχαιών στη δυτική Ανατολία. Το πραγματικά εντυπωσιακό, είναι η συμπερίληψη ενός λουβικού ποιητικού αποσπάσματος, προς το τέλος της πινακίδας, που όπως φαίνεται, περιγράφει την άλωση της Τροίας.
Ο ρυθμικός στίχος, έχει εντυπωσιακή ομοιότητα με το προοίμιο της Ιλιάδας: “Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος οὐλομένην, ἥ μυρί’ Ἀχαιοῖς ἄλγε’ ἔθηκε, πολλάς δ’ ἰφθίμους ψυχάς Ἄϊδι προΐαψεν”
(Ψάλε μου, θεά την οργή του Αχιλλέα, του γιου του Πηλέα, αυτή την καταραμένη οργή, που προξένεσε στους Αχαιούς αμέτρητες συμφορές κι έστειλε τις ατρόμητες ψυχές πολλών ηρώων στον Άδη).
Η επιγραφή, προσφέρει πρωτοπόρα στοιχεία για την ποιητική συλλογική στα Λουβικά, καταγράφοντας όπως φαίνεται την άλωση της Τροίας για πρώτη φορά. Αν και το κείμενο είναι αποσπασματικό, αποκαλύπτει ρυθμό που υποδηλώνει πως είχε γραφτεί για προφορική απαγγελία.
Ο Αχιλλέας φροντίζει τον πληγωμένο Πάτροκλο. Πίνακας από ευρυθρόμορφο αττικό κύλικα |
H αράδα του Λουβικού ποιήματος, παραπέμπει στη θεϊκή οργή και την καταστροφή, υποδηλώνοντας θεματικές και δομικές ομοιότητες με την παράδοση του Ελληνικού έπους. Αν σκεφτούμε πως, η Τροία βρισκόταν στην Ανατολία, με περιοχή όπου ζούσε ένας ετερόκλητος, δίγλωσσος (ή και πολύγλωσσος) πληθυσμός, στον οποίον ανήκαν και οι Χετταίοι, το έθνος των Λουβιτών και διάφορες Ινδό – Ευρωπαϊκές ομάδες, είναι πιθανή η δημιουργία μίας τοπικής αφηγηματικής παράδοσης που αφορά την άλωση της Τροίας, παράδοση η οποία πλέον υποστηρίζεται με επιφύλαξη, από τα στοιχεία αυτά.
Ο μύθος και η ιστορία στον Δούρειο Ίππο
Η εξερεύνηση του Δούρειου Ίππου, ειδικά υπό το πρίσμα των πρόσφατων ανακαλύψεων των Χετταίων, μας καλεί να σκεφτούμε την περίπλοκη σχέση μεταξύ του μύθου και της ιστορίας. Η πινακίδα που αποκρυπτογραφήθηκε πρόσφατα (Keilfischurkunden aus Boghazköi 24.1), εμπλουτίζει την κατανόηση του γεωπολιτικού τοπίου της ύστερης Εποχής του Χαλκού αλλά παράλληλα, μας προκαλεί να αναθεωρήσουμε τις αφηγήσεις που έχουν διαμορφώσει τις αντιλήψεις που έχουμε για την μυθική αυτή σύγκρουση.
Αναλύοντας τα κείμενα των Χετταίων συναντάμε εντυπωσιακές νύξεις μιας ποιητικής παράδοσης προγενέστερης του Ομήρου, υποδηλώνοντας πως, η ιστορία της Τροίας δεν είναι ένα αποκύημα της φαντασίας των Ελλήνων, αλλά μία ιστορία ριζωμένη στη συλλογική μνήμη των λαών της Ανατολίας.
Οι αναφορές στη Βιλούσα και τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στους Χετταίους και το βασίλειο της Αχιγιάβα, συνθέτουν το ιστορικό υπόβαθρο που μπορεί να αποτέλεσε την έμπνευση για τα ομηρικά έπη που συσχετίζουμε με τον Τρωικό Πόλεμο.
Είναι ωστόσο αναγκαίο, τα ευρήματα αυτά να ερμηνεύονται με κριτική διάθεση. Ενώ η επιστολή Ταβαγκαλάβα και άλλα έγγραφα των Χετταίων παρέχουν πολύτιμα στοιχεία, δεν αποτελούν αδιάσειστες αποδείξεις του πολέμου που απεικονίζει ο Όμηρος.
Το αγγείο της Μυκόνου (750 έως 650 π.Χ.), με μία από τις πρώτες γνωστές απεικονίσεις του Δούρειου Ίππου και των προσώπων των κρυμμένων πολεμιστών, στην πλευρά του αλόγου (Πηγή: Wikipedia) |
Ο Δούρειος Ίππος είναι η ισχυρή υπενθύμιση πλέκονται η ιστορίας και ο μύθος, με αποτέλεσμα τη σύνθεση ενός πλούσιου μωσαϊκού εξιστόρησης που αντανακλά τις αξίες, τους φόβους και τις φιλοδοξίες των αρχαίων πολιτισμών.
Συνεχίζοντας να φέρνουμε στο φως νέα στοιχεία και να επανερμηνεύουμε τα υπάρχοντα κείμενα, πρέπει να παραμείνουμε ανοιχτοί στην πιθανότητα, η πραγματικότητα του Δούρειου Ίππου να ήταν πιο περίπλοκη από την απλή ιστορία που βασίζεται στην αντίθεση των ηρώων και των κακών.
Η ιστορία της Τροίας, δεν είναι μόνο ένα πολεμικό έπος που αφηγείται την ιστορία της πολιορκίας για μια γυναίκα. Είναι μια ιστορία για τη δύναμη του ανθρώπου – τις δυσκολίες, τις επιτυχίες, την ικανότητα της αφήγησης.
Το Ίλιον αντιλαλεί στις πήλινες επιγραφές και τις προφορικές παραδόσεις, θυμίζοντάς μας πως, η ιστορία δεν είναι ένα στατικό αρχείο, αλλά μια ζωντανή αφήγηση που εξελίσσεται διαρκώς.
Συνθέτοντας τα θραύσματα του παρελθόντος, εκτός από το ότι κατανοούμε τα γεγονότα που διαμόρφωσαν τον κόσμο μας, συνθέτουμε τις διαχρονικές θεματικές που ενώνουν την ανθρωπότητα.